Партыя БНФ » Эндру Уілсан: “Прэвентыўны аўтарытарызм пачынае спазняцца. Выбары-2020 праз прызму ідэй Віталя Сіліцкага”
Партыя БНФ - партыя абароны народных інтарэсаў


Эндру Уілсан: “Прэвентыўны аўтарытарызм пачынае спазняцца. Выбары-2020 праз прызму ідэй Віталя Сіліцкага”

Дададзена 13.06.2020 1:06:15 | 414 праглядаў

11 чэрвеня – 9 гадавіна смерці Віталя Сіліцкага, першага дырэктара Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў (BISS). З гэтай нагоды BISS разам з партнёрамі запускае цыкл матэрыялаў пад назвай «Выбары-2020 праз прызму ідэй Сіліцкага». Палягаць ён будзе ў падборцы ўласных тэкстаў палітолага, а таксама публікаванні рэфлексій па матывах прац Сіліцкага, адмыслова напісаных сучаснымі аўтарамі з нагоды 9-ай гадавіны смерці.

Піша Эндру Уілсан — прафесар Універсітэцкага коледжа ў Лондане, старэйшы супрацоўнік Еўрапейскай рады па міжнародных адносінах (ECFR), аўтар кнігі «Беларусь: апошняя дыктатура Еўропы» (2011).

Памятаю, як мы з Віталём выпілі пару кубкаў піва ў Празе ў 2009 годзе. Нагодай быў запуск Еўразвязам праграмы Усходняга партнёрства, але на самой справе мы глядзелі паўфінал Лігі Чэмпіёнаў, матч паміж «Чэлсі» і «Барселонай». Усе гледачы былі зацыкленыя на Чэлсі, якія бязлітасна атакавалі і чатыры разы ў гістэрыцы апелявалі да суддзі аб парушэнні. Мы з Віталём сышліся ў меркаванні: «Ты ж ведаеш, што будзе далей – “Барса” зробіць адзін удар у вароты, заб’е гол і пройдзе далей». Менавіта гэта і адбылося.

Сіліцкі трапна спрагназаваў павышэнне ўзроўню аўтарытарнага кіравання

Гэта не проста добры ўспамін, а хутчэй кульгавая спроба правесці аналогію. Заўсёды трэба глядзець на тое, што робяць абодва бакі. У 2000-я гады было шмат размоў пра хвалю «модульных» або імітацыйных каляровых рэвалюцый у былых камуністычных дзяржавах. Нягледзячы на тое, што мноства дыскусій было прысвечана маналітнасці рэжыму і яго здольнасці да прымусу, першапачаткова большая частка ўвагі была на баку рэвалюцыі – даследчыкаў больш хвалявалі трыгеры пратэсту, то бок абставіны і рэсурсы, неабходныя пратэстоўцам для дасягнення поспеху.

Аднак, з пункту гледжання Віталя, у Беларусі два гады паміж Аранжавай рэвалюцыяй ва Украіне ў 2004 годзе і «джынсавай рэвалюцыяй» у 2006 годзе былі настолькі ж спланаваныя ўладай, наколькі апазіцыяй. Беларусь стала выпрабавальным палігонам для таго, што расійскія паліттэхнолагі накшталт Глеба Паўлоўскага адкрыта называлі новым пакаленнем «контррэвалюцыйнай тэхналогіі».

Віталь меў рацыю. З 2004 года постсавецкі рэгіён захрас у цыкле: каланіяльная каляровая рэвалюцыя супраць расейскай контррэвалюцыі. Пратэстныя імпульсы працягваюць узнікаюць менавіта таму, што парадак дня 2004 года застаецца нявыкананым. У той жа час можна з упэўненасцю сцвярджаць, што павышэнне ўзроўню аўтарытарнага кіравання ў постсавецкіх дзяржавах пасля Аранжавай рэвалюцыі было такой жа важнай тэндэнцыяй, як і «модульныя рэвалюцыі».

Няхітрыя сакрэты прэвентыўнага аўтарытарызму

Ключавыя канцэпцыі Віталя – «прэвентыўны аўтарытарызм» і «аўтарытарны інтэрнацыянал» – былі прароцкімі. Што мы можам сказаць пра іх цяпер? Як пісаў Віталь, прэвентыўны аўтарытарызм патрабаваў пільнай увагі як да ўнутраных, так і да знешніх выклікаў.

Што тычыцца ўнутраных фактараў, то беларускім уладам пашанцавала: яны прадбачылі гэтыя фактары яшчэ да 2004 года. Улады здолелі спыніць пагрозу народнага пратэсту ў 2006 годзе шляхам дэмантавання ўнутранага плюралізму падчас другога афіцыйнага тэрміну Лукашэнкі ў 2001-2006 гадах, асабліва падчас кампаніі супраць НДА ў 2003-2005 гадах. Пратэсты пасля выбараў 2010 года таксама былі папярэджаныя: яны надышлі ўжо пасля кансалідацыі аўтарытарызму, якая ўвесь час адбывалася, нягледзячы на часовую касметычную «адкрытасць» да Захаду, і пачаліся занадта позна, каб набраць абароты.

Прэвентыўнасць прадугледжвае рэпрэсіі, і беларускія ўлады паказалі, што яны могуць вар’іраваць інтэнсіўнасць, тэрміны і напрамак гэтых рэпрэсій. Рэжым таксама навучыўся прэвентыўна кіраваць выбарамі. Цалкам непразрысты працэс падліку галасоў і масавае датэрміновае галасаванне спрашчаюць фальсіфікацыі; але ў той жа час яны пазбаўляюць палітычнай суб’ектнасці патэнцыйны пратэст, паказваючы, што конкурс скончыўся, не паспеўшы пачацца.

Формула «1+3»

Беларускі спосаб кіравання выбарамі таксама ўключае ў сябе шэраг паліттэхналогій. Выбары ў 2006 і 2015 гадах паказалі, што ўлады паслядоўна выкарыстоўваюць формулу «1 + 3» (імаверна, так было і на выбарах 2010 года, хоць у агульнай суме было дзесяць кандыдатаў).

«Нумар 1» – гэта Лукашэнка. Астатнія тры кандыдаты – яго супернікі. Гэта, па-першае, яго традыцыйны фэйкавы спарынг-партнёр Сяргей Гайдукевіч (беларускі эквівалент Уладзіміра Жырыноўскага, чыя сапраўдная праца складалася ў тым, каб нападаць на апазіцыю). Далей ідзе сімвалічны апазіцыйны кандыдат, але ніколі не адзін і той жа. Звычайна празаходні, каб галасаванне выглядала за мяжой больш прыстойна. Але апазіцыі цяжка заручыцца падтрымкай электарату праз канкурэнцыю з боку чацвёртага кандыдата – таго самага, якога ўсе абмяркоўваюць, бо незразумела, ці рэжым яго падтрымлівае таемна, ці не.

Гэтая формула, безумоўна, была прэвентыўнай. Апазіцыя ніколі не магла заручыцца падтрымкай паміж выбарамі. Сама наяўнасць ценявых кандыдатаў дыскрэдытавала ідэю «апазіцыі».

Выбары-2020: формула разбураецца

Выбары 2020 года паказваюць, што формула разбураецца. Яшчэ ў 2015 годзе выкарыстане «кандыдатаў-спойлераў» было настолькі папулярна, што ў самога такога кандыдата – Гайдукевіча – з’явіўся яшчэ адзін спойлер – Мікалай Улаховіч. Але па меры набліжэння гэтых выбараў Сяргей Гайдукевіч спачатку саступіў месца свайму сыну Алегу, які затым зняўся з выбараў праз рызыку адваротнага эфекту выкарыстання кандыдатаў-спойлераў – улады не маглі рызыкаваць страціць галасы Лукашэнкі праз разлом яго электарату Гайдукевічам.

На гэтых выбарах ёсць шмат кандыдатаў, чыя лаяльнасць няясная, але таксама заўважнае адраджэнне рэальнай палітычнай суб’ектнасці. Адбываецца ўзнаўленне «традыцыйнай» апазіцыі ў выглядзе папулісцкай кампаніі Сяргея Ціханоўскага і відавочных перабежчыкаў з рэжыму Валерыя Цапкалы і Віктара Бабарыкі.1 Гэта новы выклік, які рэжым не змог прадухіліць.

Усе рэжымы старэюць. Улады баяцца страціць кантроль і імкнуцца зноў здушыць грамадства. Але гэта больш падобна на «запознены аўтарытарызм».

Знешнія пагрозы падаюцца больш аддаленымі, акрамя адной. Рэальнай пагрозы падзеяў у стылі Майдана ў Беларусі пасля 2014 ніколі не было. Пратэсты «недармаедаў» у 2017 годзе былі іншага тыпу: ідэя пра тое, што яны былі імпартаваныя праз «Белы легіён», відавочна была прыдуманай для прыкрыцця гісторыяй. Цяпер рэальнай знешняй пагрозай з’яўляецца не каляровая рэвалюцыя, а ўмяшальніцтва Расіі.

Гэта падводзіць нас да другой ідэі Віталя аб «аўтарытарным інтэрнацыянале». У дваццатым стагоддзі лічылася, што нацыяналістычнага або «правага» эквівалента Камінтэрну ніколі не будзе, таму што нацыяналізмы супернічаюць адно з адным. Але аўтарытарныя дзяржавы, безумоўна, могуць супрацоўнічаць і абменьвацца вопытам, асабліва ў новую эпоху так званага «кемнага аўтарытарызму» (smart authoritarianism).

«Аўтарытарны інтэрнацыянал» на самой справе не патрабуе правядзення кангрэсаў ці сустрэчаў у месцах, якія выглядаюць як логава злодзея з фільма пра Джэймса Бонда. Ён проста можа служыць метафарычным каналам для «аўтарытарнага навучання» і абмену «контррэвалюцыйнымі тэхналогіямі». Маё ўласнае даследаванне прысвечана таму, як паліттэхналогіі ўсё часцей выкарыстоўваюцца «кемнымі», а не традыцыйнымі аўтарытарнымі дзяржавамі ва ўмовах таго, што Лявіцкі і Уэй называлі канкурэнтным аўтарытарызмам, дзе «[палітычная] канкурэнцыя … рэальная, але несумленная», а «апазіцыйныя сілы абмежаваныя вельмі нестабільным, а часам і небяспечным полем для гульні».2 Палітычная тэхналогія – гэта сродак, з дапамогай якога такая старанна кантраляваная канкурэнцыя робіцца несправядлівай.

Калі злучыць дзве канцэпцыі Сіліцкага

Але злучыце дзве канцэпцыі Віталя разам. Як рэагуе прэвентыўна-аўтарытарная дзяржава, калі яе галоўная пагроза зыходзіць ад меркаванага партнёра па «аўтарытарным інтэрнацыянале»? У Расіі ёсць тое, што можна назваць «праблемай сяброў-ворагаў»: яна паслядоўна падрывае нават тыя краіны, якія павінны быць яе хаўруснікамі, значыць, яны не застануцца хаўруснікамі надоўга. Такім чынам, аўтарытарны інтэрнацыянал можа ў выніку апынуцца самаразбуральнай канструкцыяй, падобнай да міфічнага «нацыяналістычнага інтэрнацыянала».

Магчыма, самая вялікая даніна павагі Віталю заключаецца ў тым, што даследаванне аўтарытарызму цяпер разгалінавалася ў многіх напрамках. Утварылася цэлая новая акадэмічная дысцыпліна, прысвечаная «аўтарытарнаму навучанню», якая ўключае такіх навукоўцаў, як Томас Амброзіа, Роберт Харват і майго аспіранта Стывена Хола. «Кемны» аўтарытарызм, або «постмадэрнісцкі» інфармацыйны аўтарытарызм, вывучаўся Пятром Памеранцавым, Гурыем, Трэйзманам і асабіста мной.3

Добрыя ідэі спараджаюць новыя ідэі.

___

1 Гл. Andrew Wilson, ‘The Least Predictable Belarusian Election in Decades’, ECFR , 28 May 2020; www.ecfr.eu/article/commentary_the_least_predictable_belarusian_election_in_decades, and Tadeusz Giczan, ‘Why This Year Belarus’ Presidential Campaign Might be the Most Interesting in Decades’, Waidelotte , 20 May 2020; http://waidelotte.org/why-this-year-belarus-presidential-campaign-might-be-the-most-interesting-in-decades/

2 Steven Levitsky and Lucan Way, Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War , (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2001), pp. 5-7.

3 Wilson, The Globalisation of Political Technology (forthcoming); Sergei Guriev and Daniel Treisman, How Modern Dictators Survive: An Informational Theory of the New Authoritarianism , LSE Paper, July 2015; www.lse.ac.uk/government/research/resgroups/PSPE/pdf/2015/Guriev.pdf; Peter Pomerantsev, ‘Russia: A Post-Modern Dictatorship?’, Legatum Institute , October 2013; www.li.com/docs/default-source/publications/pomeransev1_russia_imr_web_final.pdf?sfvrsn=4

Пераклад з англійскай – Якуб Дынько

bissПублікуецца паводле сайту Беларускага інстытута стратэгічных дасьледваньняў (BISS)

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Ліпень 2020
Пн Аў Сер Чц Пт Сб Ндз
« Чэр    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031  
© 2011 - 2020 ПАРТЫЯ БНФ. Усе правы абароненыя. Перадрукоўка дазваляецца толькі пры выкарыстаньні гіпэрспасылкі на сайт ПАРТЫІ БНФ.